Zazaca Dersler 2/1

DERSA YEWINE: TI XEYR AMEYÎ/AMEYA. [HOŞ GELDİN.]

Nameyê to çi yo? [İsmin nedir?]
Nameyê mi Wisar o. [İsmim Wısar’dır.]

Nameyê aye çi yo? [Onun adı nedir?]
Nameyê aye Gulan a. [Onun adı Gulan’dır.]

Baran Amed ra yo. O kurd o. [Baran Diyarbakırlıdır. O Kürttür.]
Sam Îngilîstan ra yo. O îngiliz o. [Sam İngilterelidir. O İngilizdir.]
Betule Îstanbul ra ya. A tirk a. [Betül İstanbulludur. O Türktür.]
Mamostayê ma Dara Hênî ra yo. O kurd o. [Öğretmenimiz Gençlidir. O Kürttür.]

Karo Nêmcet [Koşaç]:

Ziwanê ma de karo nêmcet goreyê kerdoxî ney, goreyê objeyî nusîyeno. Eke cumle de obje çinê bo ma karê nêmcetî goreyê kerdoxî nusenî. Hîrê hebî karê nêmcetî estê: nêrî(n) : o, makî(m): a, zafhûmar(zh): ê.
[Dilimizde koşaç, özneye göre değil nesneye göre yazılmaktadır. Eğer cümlede nesne yoksa koşaçı zamire göre yazmaktayız. Üç çeşit koşaç vardır: eril:o, dişil: a çoğul: ê]

Goreyê zemîran zî wina yo [Zamirlere göre ise şöyledir]:

Ez —–a
Ti ……..î (nêrî-eril-)
Ti………a (makî-dişil-)
O ……..o (nêrî)
A……..a (makî)
Ma……ê (zafhûmar-çoğul-)
Şima….ê (zafhûmar)
Ê………ê (zafhûmar)

Eke karo nêmcet ra ver çekuye bi herfa vengine biqedî herfa pêragirêdayîşî ‘y’ dekewena mîyanê nê di venginan. Nimûne: Ez mamosta ya. Ê mamosta yê.
[Koşaçtan önceki kelime sesli harfle bitiyorsa kaynaştırma harfi ‘y’ iki sesli arasına gelmektedir. Örnek: Ez mamosta ya. Ê mamosta yê. ]

(Tayê mintiqayan de zemîrê ‘Ez’ cîya cîya karê nêmcetî gênê : ‘Ez … ûne. /Ez … o. / Ez …. û. /Ez … a.’ la formê standardî de ‘Ez …. a.’ tercîh bîyo û her di cinsîyetî de zî eynî yo. Helîne: Ez wendekar a. Welat: Ez wendekar a.)

[Bazı yörelerde ‘Ez’ zamiri farklı koşaçlar almaktadır: : ‘Ez … ûne. /Ez … o. / Ez …. û. /Ez … a.’ fakat standart formda de ‘Ez …. a.’ tercih edilmiştir ve her iki cinsiyet içinde aynıdır. Helîne: Ez wendekar a. Welat: Ez wendekar a.]

Nameyê mi Welat(n) o. [İsmim Welattır.]
Nameyê mi Gulan(m) a. [İsmim Gulandır.]
Nameyê ma Welat û Gulan ê. [İsmimiz Welat ve Gulan’dır.]

wendekar, -e [Öğrenci]
O(Welat) wendekar o. [O (Welat) öğrencidir.]
A(Zelale) wendekar a. [O (Zelal) öğrencidir.]
Ê(Welat û Zelale) wendekar ê. [Onlar (Welat ve Zelal) öğrencidirler.]

hekîm, -e
O hekîm o. O hekîmê ma yo. [O doktordur. O bizim doktorumuzdur.]
A hekîm a. A hekîma ma ya. [O doktordur. O bizim doktorumuzdur.]
Ê hekîm ê. Ê hekîmê ma yê. [Onlar doktordur. Onlar bizim doktorumuzdur.]

rind, -e ; rindek, -e
A rind a. A rindeka min a. [O güzeldir. O benim güzelimdir.]

Derdê ey pere yo. [Onun derdi paradır.]
Derdê aye pere yo. [Onun derdi paradır.]
Derdê ey kolye ya. [Onun derdi kolyedir.]
Derdê aye kolye ya. [Onun derdi kolyedir.]

Gulane nameyê taybetî yo. [Gulan özel isimdir.]
Welat nameyê taybetî yo. [Welat özel isimdir.]

Nameyê makî yê ke xoser bi herfa “-e” qedîyêna, gama ke mîyanê cumle de “karê nêmceti” ra ver bêra, na herfa xo ya peyêne (“-e” ) nêvajîyêna û nênusîyêna.

[‘-e’ ile biten yalın haldeki dişil isimler cümle içinde ‘koşaç’tan önce gelirse sondaki (‘-e’) harfi okunmamakta ve yazılmamaktadır.)

dare(m), Gulane(m), masa(m)

‘Na dare ya.’ ney, ‘Na dar a.’ [‘Na dare ya.’ değil, ‘Na dar a.’]
‘A Gulane ya.’ ney, ‘A Gulan a.’ [‘A Gulane ya.’ değil, ‘A Gulan a.’]

‘A masaya Gulane ya.’ ney ‘A masaya Gulan a.’ [‘A masaya Gulane ya.’ değil ‘A masaya Gulan a.’]

Mîyanê cumle de, name yan zî sifeto ke “karê nêmcetî” ra ver se obje (nesne) yeno, zafhûmar bibo zî sey yewhûmarî nusîyêno labelê na rewşe (nê halî) de “karo nêmcet” zafhûmar nusîyêno. Yewhûmarî û zafhûmarîya objeyî, yewhûmar yan zî zafhûmarbîyayîşê nê karî ra fam bena. Nimûneyî:
[ Cümle içinde koşaçtan önce nesne olarak gelen isim ya da sıfat çoğul olsa bile tekilmiş gibi yazılır ama bu durumda ‘koşaç’ çoğul yazılır. Nesnenin tekilliği ve çoğulluğu, bu fiillerin tekil ya da çoğulluğundan anlaşılır. Örnekler:]

standart …….. formê bînî …… tirkî

Nê vilik ê. ………… Nê vîlikî yê. ……Bunlar çiçektir.
Nê dar ê. ………….. Nê darî yê. ……Bunlar ağaçtırlar.
Ma kurd îme/ê. ….Ma kurdî me. …Biz Kürdüz.
Nê merdimê wende yê….Nê merdimê wendeyî yê. …..Bunlar tahsilli adamlardır.

Negatîfê (menfîyê) nê karî wina yo [Fiilin olumsuz hali şu şekildedir.]:

ez nîya / Ez wendekar nîya. [Ben öğrenci değilim.]
ti nîyî (n) / Ti wendekar nîyî. [Sen öğrenci değilsin.]
ti nîya (m) / Ti wendekar nîya. [Sen öğrenci değilsin.]
o nîyo / O wendekar nîyo. [O öğrenci değil.]
a nîya / A wendekar nîya. [O öğrenci değil.]
ma nîyê / Ma wendekarî nîyê. [Biz öğrenci değiliz.]
şima nîyê / Şima wendekarî nîyê. [Siz öğrenci değilsiniz.]
ê nîyê / Ê wendekarî nîyê. [Onlar öğrenci değiller.]

Kitabê to tîya de nîyo. [Kitabın burda değil.]
A Gulîzare nîya. [ O Gülizar değil.]
Ê, yê ma nîyê. [Onlar bizimki değil.]
Ti embazê mi nîyî. [Sen arkadaşım değilsin.]
Ti sinifa ma de nîya. [Sen bizim sınıfta değilsin.]

Hûmare & Hûmarnameyê Rêzkî [Sayı & Sıra sayılar]:

Hewt datê ey estê. [Yedi amcası var.]
Kalikê min heştay û di serre yo. [Dedem seksen iki yaşındadır.]
New hebî çenteyê aye estê. [Dokuz tane çantası var.]

-in [ıncı,inci]
1 yew / 1. = yewin, -e [1 bir / 1. = birinci]
2 di / 2. = dîyin, -e [2 iki / 2. = ikinci]
3 hîrê / 3. = hîrêyin, -e [3 üç / 3. = üçüncü]

70 hewtay / 70. = hewtayin, -e [70 yetmiş / 70. = yetmişinci]
80 heştay / 80. = heştayin, -e [80 seksen / 80. = sekseninci]
90 neway / 90. = newayin, -e [90 doksan / 90. = doksanıncı]

100 se / 100. = seyin, -e [100 yüz / 100. = yüzüncü]

500 panc sey / 500. = pancseyin, -e. [500 beş yüz / 500. = beş yüzüncü]

700 hewt sey / 700. = hewtseyin, -e [700 yedi yüz / 700. = yedi yüzüncü]
900 new sey / 900. = newseyin, -e [900 dokuz yüz / 900. = dokuz yüzüncü]
1000 hezar / 1 000. = hezarin, -e [1000 bin / 1000. = bininci]
1 000 000 mîlyon / 1 000 000. = mîlyonin, -e [1 000 000 milyon / 1 000 000. = milyonuncu]
1 000 000 000 mîlyar / 1 000 000 000. = mîlyarin, -e [1 000 000 000 milyar / 1 000 000 000. = milyarıncı]

peymeyê giranîye [ağırlık ölçüleri]: gram (n), kîlogram (n)/kîlo (n)
peymeyê dergîye [uzunluk ölçüleri]: santîmetre (n), metre (n)

a. Bejna to/qama to çend a? [Boyun kaç?]
b. Ez derg a. Qama min 1 metre û 85 santîmetre yo. [Ben uzunum. Boyum 1 metre 85 santimdir.]
a. Ez sey to derg nîya. Qama min 1 metre û 72 santîmetre yo. [Ben senin gibi uzun değilim. Boyum 1 metre 72 santim.]

a. Ti çend kîlo yî? [Sen kaç kilosun?]
b. Ez 80 kîlo ya. [Ben 80 kiloyum.]
a. Ti çend kîlo ya? [Sen kaç kilosun?]
b. Ez 55 kîlo ya. [Ben 55 kiloyum.]

Heşt hebî meslekê ey estê. [Sekiz tane mesleği var.]
Roja bîyayîşê mi de kalikê min mi ra 200 lîra da. [Doğum günümde dedem bana 200 lira verdi.]
Roja bîyayîşê to 21 rojî ra pey a. [Senin doğum günün 21 gün sonradır.]
Hesabê bankaya mi de 1000 dolar esto. [Banka hesabımda 1000 dolar var.]
Datê Gulîzare 100 kîlo yo. [Gülizar’ın amcası 100 kilodur.]
Kitabxaneyê mi de 200 kitabî estê. [Kütüphanemde 200 kitap var.]
Peynameyê Sîneme panc herf ê. [Sinem’in soyadı beş harflidir.]
Merdim esto panc quruş nêkeno. [Beş kuruş etmeyen insanlar var.]
Roja bîyayîşê mi 20ê aşma tebaxe de ya. [Doğum günüm ağustosun 20’sinde.]
No, gureyê ewilî ey o. [Bu, onun ilk işi.]
Mi 3ê aşma adare de dest pê gureyî kerd. [Martın 3’ünde işe başladım.]
Birayê min 19ê tebaxe de şino Londra. [Kardeşim 19 Ağustosta Londra’ya gidiyor.]
Wisar, eyelê çarinê ay o. [Wisar, onun dördüncü çocuğudur.]
Cîhan, birazayê Ehmedî yê çarin o. [Cihan, Ahmet’in dördüncü yeğenidir.]

*dima, badê, badê cû [sonra]
**ey ra pey, aye ra pey, ci ra pey, cuwa pey, dima cû, peyê cû, badê cû [ondan sonra]
***peyêne, peynîye de, peynî de [sonunda]

(yewinî de) Roşan datê xo zîyaret kerd. [(ilk olarak) Roşan amcasını ziyaret etti.]
(dîyinî de) Dima, embazê xo zîyaret kerd. [(ikinci olarak) Sonra, arkadaşını ziyaret etti.]
(hîrêyinî de) Ey ra pey, Roşan şi banka. [(üçüncü olarak) Ondan sonra, Roşan bankaya gitti.]
(çarinî de) Peynî de şi keye. [(dördüncü olarak) Sonunda, eve gitti.]

Nuştişê Tarîxî yê bi Roje, Menge (Aşme) û Serre [Gün, ay ve yıl ile tarih yazımı]:
standart……………………… formê bînî [diğer formlar]
25ê aşma nisane…………… 25-ê aşma nîsane, 25’ê aşma Nîsane
1ê gulane …………………….. 1-ê gulane, 1’ê Gulane
17ê temmuze ……………….. 17-ê temmuze, 17’ê Temmuze
03.04.1938 ………………………3. 4. 1938, 13-04-1938, 13/4/1938

Na cinî, xala ey a. [Bu kadın, onun teyzesidir.]
Nameyê xala min Xezel a. [Teyzemin adı Hazaldır.]
Eyelî, kalikê xo ra hes kenê. [Çocuklar, dedelerini seviyorlar.]
Datê to tatîl de yo. [Amcan tatildedir.]

Wayîrîye [Sahiplik]: Koşaç özneye göre gelmektedir.

Ez—–yê min (No, yê min o.)[Bu, benimdir.]
Ti——yê to (Na, yê to ya.) [Bu, seninkidir.]
O——yê ey (Nê, yê ey ê.) [Bunlar, onunkidirler.]
A——yê aye (Telefon, yê ay o.) [Telefon, onundur.]
Ma—–yê ma (Çente, yê ma yo.) [Çanta, bizimdir.]
Şima—-yê şima (Qelemî yê şima yê.) [Kalemler, sizindir.]
Ê——–yê înan (No keye, yê înan o.) [Bu ev, onlarındır.]

(n)ÇenteyÊ min/to/ey/aye/ma/şima/înan
(m)QelemA min/to/ey/aye/ma /şima/înan
(zh)TelefonÊ min/to/ey/aye/ma/şima/înan

Ez mamostayê min o verênî ra hes kena. [İlk öğretmenimi seviyorum.]
Waya min a dîyine diwês serre ya. [İkinci kız kardeşim on iki yaşındadır.]
Birayê înan unîversîte de sinifa hîrêyin de yo. [Erkek kardeşleri üniversitede üçüncü sınıftadır.]
Hezar rey bî ez to ra ney vana! [Bin kez oldu ben sana bunu söylüyorum!]
Maya ma 48 serre ya. [Annemiz 48 yaşındadır.]
Mêrdeyê ay o dîyin 50 serre yo. [Onun ikinci kocası 50 yaşındadır.]

Demo Hîra [Geniş Zaman]:

Ez —-a
Ti—–a (makî)
Ti—–î (nêrî)
O——o
A——a
Ma—-ê
Şima— -ê
Ê—— ê

Pîyê min rojî de heşt saetî şuxulîyeno. [Babam günde 8 saat çalışır.]
13 kuzenê min estê. [13 kuzenim var.]
Kalikê Hesenî nêzdîya banka de ciwîyeno. [Hasan’ın dedesi bankanın yakınında yaşıyor.]
Waya aye kitabxane de xebitîyena. [Onun kız kardeşi kütüphanede çalışıyor.]

Ez her peynîya hewteyî de vaz dana. [Ben her haftasonu koşarım.]
Ti her peynîya hewteyî de vaz dana. [Sen her haftasonu koşarsın.]
Ti her peynîya hewteyî de vaz danî. [Sen her haftasonu koşarsın.]
O her peynîya hewteyî de vaz dano. [ O her haftasonu koşar.]
A her peynîya hewteyî de vaz dana. [ O her haftasonu koşar.]
Ma her peynîya hewteyî de vaz danê. [Biz her haftasonu koşarız.]
Şima her peynîya hewteyî de vaz danê. [Siz her haftasonu koşarsınız.]
Ê her peynîya hewteyî de vaz danê. [Onlar her haftasonu koşar.]

Estene [Var olmak]:

Ez esta. [Ben varım.]
Ti esta. (m) [Sen varsın.-dişil-]
Ti estî. (n) [Sen varsın.-eril-]
O esto. [O var.]
A esta. [O var.]
Ma estê. [Biz varız.]
Şima estê. [Siz varsınız.]
Ê estê. [Onlar vardır.]

Gureyê to esto. [İşin var.]
Gureyê Gule esto. [Gül’ün işi var.]
Di eyelê Gulîzare estê. [Gülizarın iki çocuğu var.]
Çar birayê aye çin ê? [Onun dört erkek kardeşi yok mu?]
E, çar birayê aye estê. [Evet, onun dört erkek kardeşi var.]
Serê masa de yew kitab esto. [Masanın üstünde bir kitap var.]
Serê masa de di kitabî estê. [Masanın üstünde iki kitap var.]
Çi esto? [Ne var?]
Na dinya de her çeşît merdim esto. [Bu dünyada her çeşit insan var.]

Wezîfeyê keyeyê xo, ez û waya min pîya virazenê. [Ev ödevimi, ben ve kız kardeşim birlikte yapıyoruz.]
O wezîfeyê keyeyê xo pê waya xo virazeno. [O, ev ödevini kız kardeşiyle birlikte yapıyor.]
Rohat Dêrsîm ra hes keno û wazeno tatîl de şiro uca. [Rohat Dersimi seviyor ve tatilde oraya gitmek istiyor.]
Eyelî her wext pê kuzenê xo kay kenê. [Çocuklar her zaman kuzenleriyle birllikte oynuyor.]
Wisar nizdîya xala xo de ciwîyeno. [Wiısar teyzesinin yakınında yaşıyor.]
Peynameyê datê min Zinar o. [Amcamın soyadı Zinardır.]
Welat 80 kîlo yo. [Welat 80 kilodur.]
Ez tatîl ra hes kena. [Tatili seviyorum.]
Embazê ey wezîfeyê keyeyî xo qet nêvirazeno. [Onun arkadaşı ev ödevini hiç yapmıyor.]
Gulane no kolanî de ciwîyena? [Gulan bu cadde de mi yaşıyor?]
Ney, Gulane no kolanî de nêciwîyena. [Hayır, Gulan bu cadde de yaşamıyor.]
Ti kewtî gureyê newe? [Yeni bir işe girdin mi?]
Ney, ez nêkewta gureyê newe. [Hayır, yeni bir işe girmedim.]
A zana ewro tatîl o? [O bugünün tatil olduğunu biliyor mu?]
Ney, a nêzana. [Hayır, o bilmiyor.]
Ti wendegeh de nêşuxulîyenî? [Sen okulda çalışmıyor musun?]
Ney, ez nêşuxulîyena. [Hayır, çalışmıyorum.]
Waya min cixara nêancena. [Kız kardeşim sigara içmiyor.]
Birayê Elî depertmanê rotişî de şuxulîyeno. [Ali’nin kardeşi satış depertmanında çalışıyor.]
Waya min kewte gureyê newe. [Kız kardeşim yeni bir işe girdi.]
Ehmed hema nêkewto gure? [Ahmet henüz işe girmedi mi?]
Eyelî zanê datê înan tîya de yo? [Çocuklar amcalarının burda olduğunu biliyor mu?]
Welat hekîm o? [Welat doktor mu?]
E, o hekîm o. [Evet, o doktor.]
Birarzayê to şino unîversîte? [Yeğenin üniversiteye gidiyor mu?]
Ney, o hema lîse de yo. [Hayır, o daha lisede.]

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir