Zazaca Ders 39

39Demo Nikayin-3 / Şimdiki Zaman-3

Fiiller, geçişli ve geçişsiz diye ikiye ayrılmaktadır bu ayrımda fiilin nesne alıp almaması esas alınmaktadır. Fiillerin nesne alıp almadıklarını fiile sorulacak ‘ne, neyi, kimi’ sorularıyla tespit edebiliriz. Örneğin; ‘Eve gidiyorum.’ cümlesinde yükleme soruyoruz ‘ne gidiyorum/neyi gidiyorum/kimi gidiyorum?’ görüldüğü gibi bu sorulara yanıt alamadık bu bize gösteriyor ki ‘gitmek’ fiili geçişsizdir. ‘Elmayı yiyiyorum.’ yükleme neyi yiyiyorum?’ diye sorduğumuzda yanıt olarak ‘elmayı’ cevabını alıyoruz. Bu da bize gösteriyor ki ‘yemek’ fiili geçişlidir.

Aynı tespiti fiilin başına ‘bir şeyi’ kelimesini getirerek de yapabilirsiniz. ‘bir şeyi yemek, bir şeyi gitmek gibi’ anlamlıysa geçişli anlamsızsa fiil geçişsizdir.

Nesneler belirtili ve belirtisiz nesne diye ikiye ayrılmaktadır. ‘ne’ sorusuna karşılık bulduğumuz nesne, belirtisiz nesnedir. Neyi ya da kimi sorularına karşılık bulduğumuz nesne ise belirtili nesnedir.

Dondurma yiyiyorum. (Ne yiyiyorum?- dondurma-belirtisiz nesne.)

Elmayı yiyiyorum. (Neyi yiyiyorum?- elmayı-belirtili nesne.)

Baranı gördüm. (Kimi gördüm?- Baranı-belirtili nesne.)

Nesne almayan (geçişsiz) fiillere örnek;

Ez yena.(Ben geliyorum.)

Ti şina. (Sen gidiyorsun.)

O huyeno. (O gülüyor.)

Helîne bermena. (Helin ağlıyor.)

Şimdiki zaman kuralları;

1) Hareketli cümlelerde fiil özneye göre çekimlenir. (16. dersi inceleyiniz.)

Özne tekil ve eril ise çekim eki: o

Özne tekil ve dişil ise çekim eki: a

Özne çoğul ise çekim eki: ê

Ez —-a

Ti—–a (dişil)

Ti—–î (eril)

O——o (eril)

A——a (dişil)

Ma—-ê

Şima— -ê

Ê—— ê

2) Şimdiki zamanda özne yalın haldedir. Kişi zamirleri özne ise yalın haliyle; nesne ise bükünlü haliyle kullanılır.

Ez yena. (Ben geliyorum.)

Ez engure wena. (Ben üzüm yiyiyorum.)

Erebe şino. (Araba gidiyor.)

A ey vînena. (O onu görüyor.)

3) Nesne alan fiil cümlelerinde, nesne dişil ise;

Şimdiki zamanda nesne dişil ise dişil kelime mevcut haliyle yazılır herhangi bir şey yapılmaz nesnenin belirtili belirtisiz durumu aynıdır.

Ez saye wena. (Ben elma yiyiyorum.)

Ez saye wena. (Ben elmayı yiyiyorum.)

Ez Helîne vînena.(Ben Helin’i görüyorum.)

A aye vînena. (O onu görüyor.)

4) Nesne alan fiil cümlelerinde nesne çoğul ise;

Kırmanccada çoğul eklerimiz yalın hal için ‘-î’dir; bükünlü hal için ise ‘-an’dır. Şimdiki zamanda çoğul kelimeler nesne olduklarında bükülürler ve ‘-an’ ekini alırlar.

˃˃Ez sayan wena. (Ben elmaları yiyiyorum.)

.özne…nesne..yüklem.

˃˃Mamosta wendekaran beno. (Öğretmen öğrencileri götürüyor.)

…….özne……….nesne……yüklem.

˃˃O înan benî. (O onları götürüyor.)

.özne..nesne..yüklem.

˃˃Mamostayî wendekaran benî. (Öğretmenler öğrencileri götürüyorlar.)

…….özne……….nesne….…yüklem.

˃˃Mamostayî înan benê. (Öğretmenler onları götürüyorlar.)

…….özne…….nesne…yüklem.

˃˃WendekarÎ wendakarAN benî. (Öğrenciler öğrencileri götürüyorlar.)

…….özne……….nesne…….yüklem.

˃˃Raywanî erebeyan kontrol kenê. (Yolcular arabaları kontrol ediyor.)

…….özne……….nesne…….yüklem.

5) Nesne alan fiil cümlelerinde nesne, eril ve belirtisiz ise;

Şimdiki zamanda nesne eril ve belirtisiz ise eril kelime mevcut haliyle yazılır herhangi bir şey yapılmaz. [veya ’êk’ ekini alarak belirsizleşir bu formu da kullanabilirsiniz.]

Heş maseyêk weno. (Ayı balık yiyiyor./yer.[Genel ifade.])

Rojda werd wena. (Rojda yemek yiyiyor. [Ne yediğini görmüyoruz belirsizlik sözkonusu.])

Rotox çenteyêk ano. (Satıcı çanta getiriyor.[Herhangi bir çanta.])

Nuştox nuşte nuseno. (Yazar yazı yazıyor./yazar.[genel ifade.])

6) Nesne alan fiil cümlelerinde nesne, eril ve belirtili ise;

Şimdiki zamanda nesne eril ve belirtili ise eril kelime bükülür bükün ekimiz ‘(y)î’ dir.

Heş maseyî weno. (Ayı balığı yiyiyor.)[Olayı görüyoruz/biliyoruz.]

Rojda werdî wena. (Rojda yemeği yiyiyor.)[Olayı görüyoruz/biliyoruz.]

Rotox çenteyî ano. (Satıcı çantayı getiriyor.)[Olayı görüyoruz/biliyoruz.]

Nuştox nuşteyî nuseno. (Yazar yazıyı yazıyor.)[Olayı görüyoruz/biliyoruz.]

O Ehmedî ano. (O Ahmet’i getiriyor.)[Ahmet özel isim olduğundan tektir ve bellidir.]

UYARI: Ez Elî vînena.  ‘î’ ile biten eril kelimelere tekrardan bükün eki getirilmez.

Hap Bilgi:

Şimdiki zamanda partikel kullanılarak cümlenin anlamı güçlendirilmektedir. Kullanılan partikeller yöreden yöreye değişmektedir kullanılan formlar aşağıdaki gibidir.

hawo, haw, hew; haya, hay, hey;

he, ha, ho; wo, wa; ya, ye, yo,

Bunlardan ‘ha’yı tüm zamirler için öneriyoruz.

Ez ha yena. (Ben işte/şuan geliyorum.)

Ti ha yena/î.

O ha yeno.

A ha yena.

Ma ha yenê.

Şima ha yenê.

Ê ha yenê.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir