Zazaca Ders 2/18

DERSA HEŞTÊSINE: Cumleyê passîfî [Edilgen cümleler]

Cumleyê passîfî [Edilgen cümleler]

Bi karê ameyene [Gelmek fiili ile]

Kirmancca’da ‘ameyene’ yardımcı fiili ile cümle edilgen hale getirilebilmektedir.
‘ameyene’ yardımcı fiili cümlenin zamanına ve öznesine göre çekimlenir. Asıl fiil ise olduğu gibi yani mastar haliyle kullanılır. Ameyene fiili geçişsiz olduğundan (sözde)özne yalın haldedir.
Ez yena …./Ti yenî ……/Ti yena …../O yeno …./A yena …./Ma yenê …/Şima yenê…/Ê yenê …

Ez werd wena. [Ben yemek yiyiyorum.] Bu cümlede özne belli olduğundan etkin cümledir.
Werd yeno werdene. [Yemek yiyiliyor.] Bu cümlede yemeğin kimin tarafından yendiği belli olmadığından edilgen cümledir. Cümle şimdiki zamanda kullanıldığından ameyene fiili şimdiki zaman köküyle (yeno) kullanılmıştır. Werdene fiili ise çekimlenmeden olduğu gibi kullanılmıştır.

Şofor erebe rameno. [Şoför araba sürüyor.]
Erebe yeno ramitene. [Araba sürülüyor.]

Eyşe to nas kena. [Ayşe seni tanıyor.]
Ti yenî/yena naskerdene. [Sen tanınıyorsun.]

Boyaxkerî dêsan boyax kenê. [Boyacılar duvarları boyalıyorlar.]
Dêsî yenê boyax kerdene. [Duvarlar boyanıyor.]
YGS hetê OSYMyî ra yeno viraştene.
YGS hetê OSYMyî ra ame viraştene.
YGS hetê OSYMyî ra ameyo viraştene.
YGS do hetê OSYMyî ra bêro viraştene.

Rayîr hetê şaredarî ra yeno viraştene. [Yol belediye tarafından yapılıyor.]
Rayîr hetê şaredarî ra ame viraştene. [Yol belediye tarafından yapıldı.]
Rayîr hetê şaredarî ra ameyo viraştene. [ Yol belediye tarafından yapılmış.]
Rayîr do hetê şaredarî ra bêro viraştene. [Yol belediye tarafından yapılacak.]

Mewlidê Kirdî/Nebî bi destê Ehmedê Xasî 1892 de ameyo nuştene.
Bîyayîşê Pêxamberî bi destê Osman Efendîyo Babijî ameyo nuştene.
Kitab bi destê Ehmedî ame nuştene.
Ban bi destê dayîreyê îcra yeno rotene.
No rîpel hetê şima ra yeno teqîbkerdene.

Bê karê ameyene [Gelmek fiili olmadan]

‘ameyene’ fiilini kullanmadan da edilgenlik olmaktadır fakat tüm fiiller için bu kullanım yoktur. (ya da zamanla kullanımdan kalkmıştır.)

Nan bîyo beyat/beytutî nêwerîyêno. [Ekmek bayatlamış yenilmiyor.]
Hewa zaf mijin o keye nêvînîyêno. [Hava çok sisli ev görülmüyor.]
Fîlm no sînema de nawîyêno. [Film bu sinemada gösteriliyor.]
Merdim vizêr kişîyayo. [Adam dün öldürülmüş.]
Mektube nusîyaye. [Mektup yazıldı.]

werîyayene: yenilmek, yenmek (yiyecek vb. için)
çînîyayene: biçilmek
daliqîyayene: asılmak (idam edilmek)
rijîyayene: yıkılmak
selixîyayene: sıyrılmak (deri vb. için)
sencîyayene: tartılmak
şikîyayene: kırılmak
verdîyayene: bırakılmak
girênîyayene: kaynatılmak
nawîyayene: gösterilmek
Kişîyayene: öldürülmek

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir