Zazaca Ders 16

16- Demo Nikayin-1 / Şimdiki Zaman-1

Değerli arkadaşlar, daha önce şimdiki zamana biraz değinmiştik şunu belirtmemiz gerekir ki Kırmanccada şimdiki zaman ve geniş zaman kuralları aynıdır. Hareketli cümleler (fiil cümleleri) genelde şimdiki zamanla ifade edilirken hareketsiz cümleler (isim cümleleri) geniş zamanla ifade edilmektedir.

Ez wendekar a. (Ben öğrenciyim.) cümlesi geniş zamanı ifade eden hareketsiz cümleyken Ez qisey kena. (Ben konuşurum/Ben konuşuyorum.) Cümlesi hem şimdiki zamanı hem geniş zamanı ifade etmektedir ama ağırlıklı olarak şimdiki zaman için kullanılmaktadır.

Bazı özelliklere bakalım;

-Şimdiki zamanda çekim ekleri ÖZNEYE göre belirlenir ve fiile bitişik yazılır.

Şimdiki zaman için çekim ekleri aşağıdaki gibidir.

Ez —-a

Ti—–a (dişil)

Ti—–î (eril)

O——o

A——a

Ma—-ê

Şima— -ê

Ê—— ê

-Cümlede belirtili nesne varsa bu nesne bükülür. Bükün eki ‘î’ dir. Belirtisiz nesneyi bulmak için yükleme ‘ne’ sorusu; belirtili nesneyi bulmak için ise yükleme ‘neyi’ ya da ‘kimi’ soruları sorulur.

werd (n): yemek

Ez werd wena. (Ben yemek yiyiyorum.) Ne yiyiyorum? Yemek yiyiyorum. Belirtisiz nesne.

Ez werdî wena. (Ben yemeği yiyiyorum.) Neyi yiyiyorum?. Yemeği yiyiyorum. Belirtili nesne.

-Fiillerin olumsuz hali için olumsuzluk öneki ‘nê’ kullanılır.

Werdene (yemek),

Ez wena. (Ben yiyorum.), Ez nêwena. (Ben yemiyorum.)

Şîyene (gitmek),

Ez şina (Ben gidiyorum), Ez nêşina (Ben gitmiyorum.)

Vatene (söylemek),

Ez vana (Söylüyorum.), Ez nêvana. (Ben söylemiyorum.)

Ameyene (Gelmek),

Ez yena. (Ben geliyorum.), Ez nîna/nêyena. (Ben gelmiyorum.)

=> Burada ses değişimlerinden dolayı istisna olarak “nêyena” yerine “nîna” da kullanılmaktadır.<=

Nimûneyî / Örnekler

konuşmak: qisey kerdene (Şimdiki zaman kökü ‘qisey ken-‘ dir.)

Ez kurdkî qisey kena. (Ben Kürtçe konuşuyorum.)

Ez kurdkî qisey nêkena. (Ben Kürtçe konuşmuyorum.)

Ez kurdkî qisey kena? (Ben Kürtçe konuşuyor muyum?)

Ez kurdkî qisey nêkena? (Ben Kürtçe konuşmuyor muyum?)

gelmek: ameyene ( Şimdiki zaman kökü ‘yen-‘ dir. ‘ên’ olarak da kullanımı vardır. )

Ez yena. (Ben geliyorum.)

Ez nîna. (Ben gelmiyorum.)

Ti yena. (Sen geliyorsun.-dişil-)

Ti nîna. (Sen gelmiyorsun.)

Ti yenî. (Sen geliyorsun.-eril-)

Ti nînî. (Sen gelmiyorsun.)

O yeno. (O geliyor.)

O nîno. (O gelmiyor.)

A yena. (O geliyor.)

A nîna. (O gelmiyor.)

Ma yenê. (Biz geliyoruz.)

Ma nînê. (Biz gelmiyoruz.)

Şima yenê. (Siz geliyorsunuz.)

Şima nînê. (Siz gelmiyorsunuz.)

Ê yenê. (Onlar geliyor.)

Ê nînê. (Onlar gelmiyor.)

Kerîm yeno./êno.

Songule yena./êna.

gitmek: şîyene (Şimdiki zamanda kök şon- ya da şin- olur her ikisi de kullanılabilir.)

Ez şina/şona. (Ben gidiyorum.)

Ez nêşina/nêşona. (Ben gitmiyorum.)

Ti şina/şona. (Sen gidiyorsun.)

Ti nêşina/nêşona. (Sen gitmiyorsun.)

Ti şinî/şonî. (Sen gidiyorsun.)

Ti nêşinî/nêşonî. (Sen gitmiyorsun.)

O şono/şino. (O gidiyor.)

O nêşono/nêşino. (O gitmiyor.)

A şona/şina. (O gidiyor.)

A nêşona/nêşina. (O gitmiyor.)

Ma şinê. (Biz gidiyoruz.)

Ma nêşinê. (Biz gitmiyoruz.)

Şima şinê/şonê. (Siz gidiyorsunuz.)

Şima nêşinê/nêşonê. (Siz gitmiyorsunuz.)

Ê şinê/şonê. (Onlar gidiyorlar.)

Ê nêşinê/nêşonê. (Onlar gitmiyorlar.)

———-

(.) nokta: nuqta (m)

(;) noktalı virgül: nuqta-vîrgul (n)

(,) virgül: vîrgul (n)

(?) soru işareti: nîşanê persî (n)

(!) ünlem: înterjeksîyon (n)

olumlu cümle: cumleya pozîtîfe (m)

olumsuz cümle: cumleya negatîfe (m)

soru cümlesi: cumleya persî (m)

[Not: Belirtisiz nesne kullanımında ‘êk’ belirtisiz eki de kullanılabilir. örneğin; Ez nanêk wena. (Ben –herhangi bir- ekmeği/yemeği yiyorum.) Bazı yörelerde sadece ‘ê’ eki kullanılır. ]

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir