Zazaca Ders 13

13- Îzafeya Nameyî / Ad Tamlaması

Artık yavaş yavaş tamlamalara geçelim ama öncelikle basit tarzda isim tamlamalarına değineceğiz.

Erillik ve dişillik konusunda ‘e’ nin dişillik belirtmedeki önemini hatırlıyoruz -hatırlamayanlar önceki derslere baksın- bundan sonra ben bu ‘e’ için ‘süper e’ tabirini kullanacağım. Tamlamalarda kelimelerin erilliği ve dişilliği önem arz etmekte çünkü tamlama ekleri kelimenin cinsiyetine göre kullanılmakta.

Belirtili isim tamlamaları üzerinde duracağız bu tamlamalar; tamlayanı belli olan tamlamalardır ve hem tamlayan hem de tamlanan ek alır.

‘Evin kapısı’ örneğinde;

Kapının eve ait olduğu bellidir ve her iki kelime de ek almıştır. Ev, -in ekini; kapı ise -sı ekini almıştır. Bu örnekleri artırabilirsiniz. Ağacın yaprağı, arabanın camı, çocuğun çantası, binanın önü …

Arabanın camı tamlamasında;

tamlanan: cam

tamlayan: araba

dır. Yani önce tamlayan sonra tamlanan gelmektedir. Kırmanccada ise bunun tersi bir kullanım sözkonusudur yani önce tamlanan sonra tamlayan gelmektedir.

Bu konu önemli bir konudur bu nedenle aşağıdaki örnekleri kelimelerin cinsiyetine bakarak inceleyin kelimeler en altta verilmiştir.

***Tamlananı eril/tekil olan belirtili isim tamlamaları***

Tamlanan ‘ê’ ekini alır. Tamlayan; a) eril ise ‘î’ ekini alır, b) dişil ise yalın haliyle kullanılır, c) çoğul ise -an ekini alır.

a)…..(y)ê ……(y)î

camÊ erebeyÎ (arabanın camı)

rîpelê kitabî (kitabın sayfası)

birayê Kerîmî (Kerimin *erkek* kardeşi)

boyaxê dêsî (duvarın boyası)

goşê hargûşî (*eril*tavşanın kulağı)

b)….(y)ê …….

lajÊ Berîwane (Beriva’nın oğlu)

birayê Songule (Songül’ün *erkek* kardeşi)

çimê kerge (tavuğun gözü)

goşê hargûşe (*dişi*tavşanın kulağı)

vengê deleverge (dişi kurtun sesi)

arêyê dewe (köyün değirmeni)

c)……(y)ê ……..(y)an

berÊ keyeyAN (evlerin kapısı)

efsûnê daristanan (ormanların sihri)

ezabê korsanan (korsanların azabı)

cengê welatan (ülkelerin savaşı)

ziwanê dêsan (duvarların dili)

***Tamlananı dişil/tekil olan belirtili isim tamlamaları ***

Tamlanan ‘a’ ekini alır. Eğer dişil kelime süper e ile bitiyorsa süper e düşer yerini ‘a’ alır. Tamlayan aynı şekilde; a)eril ise ‘î’ ekini alır, b)dişil ise yalın haliyle kullanılır, c)çoğul ise -an ekini alır.

a)……(y)a ………(y)î

lingA dîkÎ (horozun ayağı)

pisînga keyeyî (evin kedisi*dişil*)

nimuneya dermanî (ilacın örneği)

manaya heyatî (hayatın anlamı)

rastîya mergî (ölümün gerçekliği)

b)…….(y)a ……….

lambayA avîze (avizenin lambası)

dewa Riha (Urfa’nın köyü)

taca qiralîçe (kraliçenin tacı)

sereka sinife (sınıfın başkanı)

veyva dewe (köyün gelini)

c)…….(y)a ……(y)an

rojA dayîkAN (annelerin günü)

taca qiralîçeyan (kraliçelerin tacı)

sîya daran (ağaçların gölgesi)

kênaya koyan (dağların kızı)

awa deryayan (denizlerin suyu)

***Tamlananı çoğul olan belirtili isim tamlamaları ***

Tamlanan ‘ê’ ekini alır. Eğer tamlanan dişil kelime ve süper e ile bitiyorsa süper e düşer yerini ‘ê’ alır. Tamlayan; a)eril ise ‘î’ ekini alır, b)dişil ise yalın haliyle kullanılır, c)çoğul ise -an ekini alır.

a)……(y)ê ………(y)î

rîpelÊ kitabÎ (kitabın sayfaları)

birayê Kerîmî (Kerimin *erkek* kardeşleri)

goşê hargûşî (*eril*tavşanın kulakları)

lingê dîkî (horozun ayakları)

b)…….(y)ê ……….

dewÊ Riha (Urfa’nın köyleri)

lambayê avîze (avizenin lambaları)

eyelê maye (annenin çocukları)

pelê dare (ağacın yaprakları)

c)…….(y)ê ……(y)an

pelÊ darAN (ağaçların yaprakları)

eyelê mayan (annelerin çocukları)

rîpelê kitaban (kitabların sayfaları)

çimê kergan (tavukların gözü)

Not:

Embazê Kerîmî=Kerim’in (erkek) arkadaşı

Embazê Kerîmî=Kerim’in arkadaşları

görüldüğü gibi bu durumda hangisinin kastedildiği anlaşılamamaktadır bu tür durumlarda yükleme başvurulur.

Embazê Kerîmî yeno. yüklem tekil olduğundan Kerim’in arkadaşı geliyor.

Embazê Kerîmî yenê. yüklem çoğul olduğundan Kerim’in arkadaşları geliyor.

erebe (n): araba / cam (n): cam / laj (n): erkek çocuk / ber (n): kapı / keye (n): ev / rîpel (n): sayfa / kitab (n): kitap / bira (n): erkek kardeş /

boyax (n): boya / dês (n): duvar / goş (n): kulak / hargûş -e: tavşan / kerge (m): tavuk / çim (n): göz / deleverge (m): dişi kurt / veng (n): ses / daristan (n): orman / efsûn (n): sihir / ezab (n): azap / korsan, -e: korsan / gede (n), geda (m): çocuk / ceng (n): savaş / welat (n): ülke / ziwan (n): dil / arê (n): değirmen / dewe (m): köy

avîze (m): avize / linge (m): ayak / dîk (n): horoz / lamba (m): lamba / Riha (m): Urfa / tace (m): taç / qiralîça (m): kraliçe / pisîng, -e: kedi / nimûne (m): örnek / derman (n): ilaç / serek, -e: başkan / sinife (m): sınıf / mana (m): anlam / heyat (n): hayat / veyve (m): gelin / rastîye (m): gerçeklik /merg (n): ölüm / gule (m): gül / dayîke (m): anne / sîye (m): gölge / dare (m): ağaç / kêna (m): kız / ko (n):dağ / awe (m): su / derya (n): deniz

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir