Mukaddimet’ul-Îrfan

Mehmed Mihri Hilav (M. M), Mukaddimet’ul-Îrfan, Îstanbul, Necmî İstikbal Matbaası, Hicri 1336 – Malî 1334 (Mîladî 1918)

……..
“İrfan” namıyla isimlendirilen (adlandırılan) eserimizin mevzuu (konusu) diller ve İslam lugatından ibaret, bu diller arasında bilhasa Türkçe, Arapça, Farsça ve Kürtçeden bahs olunacaktır. Bu kitabın başlangıcı olarak Kürd dilinin harflere bağlı olarak yapı ve anlamlarıyla beraber kelimelerin değişim ve dönüşümüne dair mühim destûrları(prensipleri) vazetmek ve sağlam kurallar temelinde okurların dikkatine arz edilecektir. 

Bu kaidelere hakıyla(gerçekten) vakıf olanlar maddeten birilik, tarz ve şivece bir parça muhtelif olan kabileler lugat-ı(dili) ve kürd aşiretlerinin dilini iyi bir şekilde anlayabilirler. Bu kaidelerin belirlenmesinde kuruntu ve yanlışa sapmadan araştırarak ve anlayarak bununla birlikte iyi bir bakış ve dikkate dayanarak, bir kabile ve aşiretin fesih ağızlarından çıkan tarz ve şivelere özen gösterilmiştir. Başlamadan evel birkaç meselenin arz ve açıklaması lazım olduğu için aşağıdaki gibi takdim edilmiştir.

a- Kürd dili esasen iki kısma ayrılır: Kurdî, goranî. Goranî ise iki şubedir: Hewramî, zaza.

Kurdî dahi üç sınıftır: Feylî, Bilbasî, Kurdî.[2]

Feylî Lisanı (Dili): Muhtelif lehçeleri hav i(kapsayan) ve hakikatında (gerçeğinde) bütünlüğü arz eden bir lisandır (dildir). Bahtîyariler Feylî dir.

Bîlbasîler ise iki kısımdır: Kurmancî, Bilbasî.[3]

Bu kısımlar, şubeler ve çeşitler arasındaki ihtilaf yalnız şekilseldir ve şiveye aittir. Mahiyet ve maddeye ait değildir(öze dair değildir) ve gelecekte arz edilen iş bu davanın doğruluğu, güneşin gökte oluşu gibikesin bilgiyle açıklanacaktır.

b- Kabileler va aşiretlerin isimlerini detaylı zikretmek(açıklamak) geniş yer kapsayacağından dolayı kısaltmalarla belirtilecektir.

Yapılan kısaltmalar:

(H) : Hewramî
(Z) : Zaza
(L) : Feylî
(B) : Bilbasî
(K) : Kurdî
(C) : Kurmancî

Uyarı(îhtar): Bir kaide veya bir dil, ya tüm kabileler veya çoğul veyahut az kullanıldığı bilinir. 

Tümü için(cm),
Çoğul için(s),
Az kullanılan için(q) yazılacaktır. 

c- Hewramiler: Süleymaniye ve Sıne(Senedaj Kurdistan) arasında yerleşiktirler.

Zazalar: Azerbaycan, Erzurum, Harput, Diyarbekir ve Bitlis vilayetlerinin bir kısmında yerleşiktirler.

Feyliler: Bütünüyle İran’da ve kısmen de Kerkük’te ikamet ediyorlar.

Bilbasiler: Çoğunlukla İran Azerbaycanı’nda (Savcbulak ve havalisi) ve kısmen Musul Vilayeti’inde bulunuyorlar.

Kürdler: Sine Eyaleti’iyle Musul ve Bağdat vilayetlerinde bulunurlar.

Kürmanclar: İran Azerbaycan’ı, Kafkas, Van, Bitlis, Erzurum, Diyarbekir, Sivas, Ankara, Konya, Haleb ve Suriye’de toplu veya karışık bir şekilde bulunuyorlar. Bu kısım, Feylilerden sonra Kürtlerin en büyük kısmını oluşturmaktadır.

Kürd Dilinde Kullanılan Harfler

A, B, P, T, S, C, Ha, X, D, Zal, R, Za, J, Sin, Ş, Sad, Tı, Ze, Eyn, Ğayn, F, V, Q, K, G, L, M, N, W, H, La, Y.

Şu harflerden peltek “s” (peltek; bi serê ziman tên exwndin), “Zal”(peltek), “Sad” kürt dilinin esas temelinde bulunmazlar. Lakin Arap dilinin İslam dillerinde (Müslüman kavimlerin dillerinde) bilinebilen maddî ve manevî nüfuzuna binaen belirtilen harfler seyrekte olsa kullanılmaktadır.

………….

Ş

47- Bitişik zamir olup gayip (zamir) makamında kullanılır: “Kerdiş, watiş”.(H)
48- Mastar ekidir.(Z)

…….

W

87- Kelimenin sonunda yumuşatma harfi olarak kullanılır. “Hemo, Elo” gibi. (C )
88- Nida makamında kelimenin sonuna bitişir: “Kurro!” gibi. (C )
89- İkinci çoğul şahıs zamiridir: “Çiyo kerd” gibi. (B)
90- Gelecek zaman fiilinde birinci şahıs zamiridir: “Mekro” gibi. (H)
91- Gelecek zaman fiilinde üçüncü tekil şahıs zamiridir: “Mekrû” gibi. (H)
Demek ki fark, ötrenin açık ve kapalı oluşundan kaynaklanıyor.
92- Ötre yerine okunabilir.
93- Bağlaç harfidir. Lakin bir zamme gibi okunur, mustakil bir harf değildir ve bunun içindir ki yazarın kendisi de “w”ı kendisine atıf edilenle beraber yazıyor.
…………

———-
[1]Gam etmek: Kürdçede mukabili “gam yemek” manasında olan “xemxwardin” dır.

[2]Bilbas: Ebûlbeesten bozulmuş ve bir taife-î mahsusenin lakabıdır.

[3]Kurd, lugatça kahraman manasında olup bütün kurd milletinin lakabı ve bunlardan bir taife-i mahsusanın am-î hasi dir.
……..

____________
KAYNAK:
Kitabın tamamını şu linkten okuyabilirsiniz:
http://www.kovarabir.com/mehmet-mihrim-m-mukaddimet-ul-irfan/


Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir